وبلاگ
تاریخچه و پیشینه هنر گلابتوندوزی در ایران
تاریخچه و پیشینه هنر گلابتوندوزی در ایران
هنرهای سنتی ایران همواره بخشی از هویت فرهنگی این سرزمین بودهاند. در میان این هنرها، گلابتوندوزی به عنوان یکی از ظریفترین و ارزشمندترین رودوزیهای سنتی شناخته میشود. با وجود قدمت طولانی این هنر، تاریخچه دقیق آن بهطور کامل مشخص نیست و پژوهشگران درباره زمان شکلگیری آن دیدگاههای متفاوتی دارند. با این حال، شواهد تاریخی و باستانشناسی نشان میدهد که این هنر ریشهای بسیار کهن در فرهنگ ایرانی دارد.
پیشینه تاریخی گلابتوندوزی
نتایج برخی کاوشهای باستانشناسی در روسیه نشان میدهد که زردوزی و تولید پارچههای زربفت در ایران از سده سوم پیش از میلاد رواج داشته است. در آن زمان، هنرمندان ایرانی با استفاده از نخهای زرین که به ظرافت تابیده میشدند، نقشهایی همچون برگ مو و پیچک را بر روی پارچههای پشمی میدوختند.
در دورههای بعد، هنر سوزندوزی در امپراتوری بیزانس که همسایه ایران بود، تا حد زیادی از هنرهای پارچهای ایرانی الهام گرفت. اگرچه در برخی موارد این آثار با رنگهای درخشانتر و کیفیت متفاوت تولید میشدند، اما ریشه بسیاری از این تکنیکها را میتوان در هنرهای سنتی ایران جستوجو کرد.
جایگاه گلابتوندوزی در ایران امروز
با وجود قدمت و ارزش فرهنگی بالا، متأسفانه این هنر در میان بسیاری از مردم کمتر شناخته شده است. امروزه بیشترین رواج گلابتوندوزی در مناطق جنوبی ایران به ویژه استان هرمزگان دیده میشود؛ جایی که این هنر همچنان بخشی از زندگی روزمره و فرهنگ بومی مردم به شمار میآید.
در این مناطق، گلابتوندوزی نه تنها برای تزئین لباسهای محلی، بلکه برای تولید انواع صنایع دستی و پوشاک سنتی نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
نقوش رایج در گلابتوندوزی
طرحها و نقوش در گلابتوندوزی تنوع زیادی دارند و هر کدام ریشه در هنر ایرانی و طبیعت دارند. از مهمترین نقوش مورد استفاده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- پیچک ترنج
- گل ساعتی
- نقش محرابی
- گلهای اسلیمی
- گلهای ختائی
- نقش بازوبندی
- بته روحی
- طرح محرماتی یا ستونی
- بته جقهای
- سروچه
- انواع گلها و گاهی تصویر انسان
این نقوش باعث میشوند آثار گلابتوندوزی جلوهای بسیار هنری و چشمنواز داشته باشند.
مراحل و شیوه دوخت در گلابتوندوزی
فرآیند اجرای گلابتوندوزی شامل چند مرحله اصلی است که هر کدام نیازمند دقت و مهارت بالایی است.
ابتدا پارچهای که معمولاً از جنس کرپ ناز بوده و در رنگهایی مانند سبز، مشکی، زرشکی، زرد، فیروزهای یا نارنجی انتخاب میشود، بر اساس الگوی مورد نظر برش داده میشود. سپس طرح مورد نظر با استفاده از کاربن رنگی روی پارچه منتقل میشود.
در مرحله بعد، پارچه روی یک دایره چوبی به نام کمان یا کم قرار میگیرد و با کمک تسمه چرمی یا زهوار چوبی کاملاً کشیده و ثابت میشود تا سطح پارچه صاف و مناسب دوخت باشد.
پس از آماده شدن پارچه، هنرمند با استفاده از قلاب مخصوص گلابتوندوزی و نخهای فلزی با روکش طلایی یا نقرهای شروع به دوخت میکند. در این روش، قلاب از روی پارچه وارد شده و نخ از پشت پارچه گرفته میشود. نتیجه این فرآیند ایجاد دوختی زنجیرهای است که پایه اصلی گلابتوندوزی را تشکیل میدهد.
در برخی طرحها نیز برای زیبایی بیشتر از پولکها یا منجوقهای رنگی استفاده میشود.
انواع گلابتوندوزی
به طور کلی گلابتوندوزی را میتوان به دو دسته اصلی تقسیم کرد:
- گلابتوندوزیهایی که به صورت مستقیم برای تزئین روی پارچه اصلی دوخته میشوند.
- گلابتوندوزیهایی که برای اتصال تزئیناتی مانند روبان، نوار، قیطان، منجوق یا پولک به پارچه به کار میروند.
کاربردهای گلابتوندوزی در پوشاک سنتی
این هنر در تولید و تزئین انواع پوشاک و صنایع دستی استفاده میشود. برخی از مهمترین نمونهها عبارتاند از:
بادلهدوزی یا تلیبافی
بادله در واقع نوعی تزئین برای شلوارهای زنانه جنوبی است که با نخ گلابتون روی آن دوخته میشود. این رودوزی از ترکیب چند نوع زری و شک ایجاد میشود و معمولاً نواری با عرض حدود ۱۵ سانتیمتر تشکیل میدهد که در قسمت دمپای شلوار نصب میشود.
شلوارهای بادلهدوزیشده بیشتر به عنوان پوشش نوعروسان در مناطق جنوبی استفاده میشوند، هرچند در مراسم عروسی سایر زنان نیز ممکن است از آن استفاده کنند.
خوسدوزی
خوسدوزی یکی دیگر از هنرهای مرتبط با گلابتوندوزی است که با نوارهای نقرهای باریک روی پارچههای توری یا شیشهای انجام میشود. این هنر بیشتر برای تزئین مقنعه، جلبیل (روسری کوچک) یا دستار (چادر زنانه) کاربرد دارد.
پارچه مورد استفاده در خوسدوزی معمولاً رنگ مشکی دارد، اما گاهی رنگهای سبز یا زرشکی نیز دیده میشود. ویژگی جالب این هنر آن است که طرح ایجاد شده در هر دو طرف پارچه یکسان دیده میشود.
جمعبندی
گلابتوندوزی یکی از ارزشمندترین هنرهای رودوزی سنتی ایران است که ریشهای عمیق در تاریخ و فرهنگ این سرزمین دارد. این هنر با نقوش اصیل ایرانی، تکنیکهای خاص دوخت و کاربرد گسترده در پوشاک محلی جنوب، همچنان جایگاه ویژهای در میان صنایع دستی ایران دارد.
شناخت و حفظ این هنر میتواند نقش مهمی در حفظ میراث فرهنگی و توسعه صنایع دستی ایران داشته باشد.
صغری میرشکاری _ مدرس گلابتون دوزی